Czy mamy szansę na nowy bagienny rezerwat przyrody pod Zieloną Górą? Wygląda na to, że tak. To dziki kompleks starorzeczy i lasów łęgowych na lewym brzegu Odry, który powstał wtórnie jako teren zalewowy po regulacji Odry. Czarna Łacha, to robocza nazwa nadana przez Klub Przyrodników, którzy to przed latu byli inicjatorami powołania tego rezerwatu. Link do wpisu na ich stronie znajduje się tutaj: https://kp.org.pl/pl/projektowane-i-proponowane-rezerwaty/wojewodztwo-lubuskie/czarna-lacha Obszar ten funkcjonując jako typowy polder nizinny analogiczny do systemów jak Ujście Warty stanowi strategiczne ogniwo w systemie retencji wód i ochrony przeciwpowodziowej. Na odcinku środkowej Odry nie ma takich obszarów wiele. Jako jedyny można by wymienić obszar Krzesińskiego PK, położonego w pobliżu ujścia Nysy Łużyckiej do Odry. Poldery zalewowe oraz terasy zalewowe w nizinnych dolinach rzecznych pełnią rolę naturalnego bufora, który podczas wezbrań przyjmuje nadmiar wód, prowadząc do wymiernego spłaszczenia kulminacji fali powodziowej. Analiza antropogenicznych modyfikacji w dorzeczach referencyjnych (Warta, Nida) wskazuje, że historyczne prace melioracyjne, prostowanie koryt oraz budowa wałów doprowadziły do drastycznego obniżenia naturalnej zdolności retencyjnej oraz degradacji retencji glebowej. Współczesna ekologia krajobrazu definiuje „warstwę korzyści” płynącą z utrzymywania wysokich stanów wody jako kluczowy warunek przeciwdziałania skutkom suszy poprzez zasilanie wód gruntowych, co jest krytyczne w obliczu obserwowanych trendów spadkowych przepływów letnich.
Funkcje polderów zalewowych jak Czarna Łacha
Do kluczowych funkcji hydrologicznych polderu zalicza się:
- Retencję powierzchniową i wgłębną: magazynowanie wód wezbraniowych oraz infiltrację zasilającą warstwy wodonośne zlewni.
- Redukcję fali wezbraniowej: obniżenie energii i objętości fali powodziowej (szacowanej w analogicznych przekrojach na 500–1800 mln m³), co chroni infrastrukturę w dolnym biegu rzeki.
- Udrażnianie korytarzy ekologicznych: przywracanie ciągłości biologicznej rzeki, niezbędnej dla swobodnej migracji organizmów wodnych.
- Sedymentację osadów i biogenów: naturalne oczyszczanie wód oraz akumulację namułów organicznych na obszarach zalewowych.
Złożone procesy hydrologiczne, w tym regularne zalewanie i osadzanie zawiesiny, determinują specyficzną strukturę siedliskową polderu, co przekłada się bezpośrednio na powstanie unikalnych nisz ekologicznych i wysoką bioróżnorodność obszaru. O tych i innych funkcjach opowiadaliśmy kiedyś w dość przydługim filmie, którego akcja miała miejsce na wczesnowiosennych nadodrzańskich łąkach znanych niektórym jako właśnie Czarna Łacha. Link znajduje się tutaj: https://www.youtube.com/watch?v=3U7PTmvs9eg
Zagrożenia ekosystemu
Długoterminowe trendy zmian w awifaunie i florze na przestrzeni ostatnich dekad wskazują na postępującą degradację ekosystemów zależnych od wód, wymuszoną przez zmiany klimatyczne oraz błędy w gospodarce wodnej. Obserwuje się przewagę trendów spadkowych liczebności gatunków związanych z terenami otwartymi, co jest efektem zaniku naturalnych procesów korytotwórczych i zmian w użytkowaniu terenu. Badania takie były prowadzone m.in w pobliskim Krzesińskim Parku Krajobrazowym.
Zidentyfikowane procesy degradacji siedlisk obejmują:
- Sukcesję roślinną: zarastanie łąk szuwarem trzcinowym, a turzycowisk przez zarośla wierzbowe i lasy brzozowe w fazie rozpadu.
- Zanik tradycyjnego użytkowania rolniczego: brak wypasu i koszenia łąk zmiennowilgotnych przyspiesza niekorzystną transformację krajobrazu. Zmniejsza to bioróżnorodność i liczbę otwartych i półotwartych siedlisk o czym pisał niejednokrotnie Klub przyrodników, który jest inicjatorem rezerwatu w obecnych granicach.
- Ekstremalne zjawiska klimatyczne: gwałtowne susze (np. wiosna 2020 r.) prowadzące do zaniku żerowisk i miejsc lęgowych.
Ochrona
Aktualnie na obszarze dramatycznie brakuje wielkoobszarowych form ochrony przyrody. Stworzenie rezerwatu daje podstawy prawne do stosowanie ochrony czynnej. Zachodnia część to unikalne łąki selernicowe. Przez lata regularnie koszone, dziś – po zaprzestaniu prac – powoli zarastają krzewami i lasem. Jeśli chcemy zachować siedliska np. siewek, musimy działać teraz. Po rozmowach z Nadleśnictwem Zielona Góra udało nam się ustalić, że niewielka część ma zostać objęta ochroną. Jest to jednak niewielki fragment w stosunku do obszaru zaproponowanego przez Klub Przyrodników, który to też obejmuje wyłącznie północno-wschodnią część całego polderu. Jednym słowem – stać nas na więcej. Poniżej dwie mapy porównujące proponowaną „Czarną Łachę” od projektowanych „Odrzańskich rozlewsisk”. Projektowany fragment rezerwatu znajduje się w leśnictwie Laski.
