„Nic z tym nie jesteśmy w stanie zrobić” – tymi słowami Zielonogórski Inspektorat Środowiska podsumował spotkanie dot. przyszłości nielegalnego składowiska w Mirocinie Dolnym (pow. nowosolski). Spotkania nic nie wnoszą, protesty ucichły, a firma Irreco odpowiedzialna za wwóz odpadów zapadła się pod ziemię. Zapadł się też grunt. Mirocin Dolny przypomina poligon dla wojsk chemicznych. Woda o zmieniających się ciągle barwach, pierścień martwych drzew wkoło, ciągle bulgotanie gazu, wypływające z warkotem śmieci na powierzchnie to tylko niektóre z elementów krajobrazu tej do niedawna, spokojnej lubuskiej wsi. Czas by pociągnąć winnego do odpowiedzialności mija w 2030 roku – wynika to z umowy dzierżawy gruntu. Po tym roku odpowiedzialność za ten teren spadnie na skarb państwa. A woli takowej by coś z tym zrobić nie ma.
Co znaleźliśmy w naszych próbkach? Dowody z terenu
Stojąc na skraju terenu rekultywowanego składowiska w Mirocinie Dolnym, w gminie Kożuchów, trudno oprzeć się wrażeniu, że coś jest nie tak. Jako społecznicy-naukowcy odwiedziliśmy to miejsce kilkukrotnie m.in w czerwcu, sierpniu i wrześniu 2025 roku. Każda wizyta utwierdzała nas w przekonaniu, że to, co oficjalnie nazywane jest „rekultywacją”, w rzeczywistości może być fasadą dla obrzydliwych pod względem etycznym jak i fizycznym działań. Jak inaczej nazwać sztuczne bajoro wypełnione po brzegi chemikaliami i śmieciami? W powietrzu unosił się nieokreślony, organiczny zapach, a nienaturalny kolor niektórych fragmentów gruntu i zastoin wodnych instynktownie budził niepokój. Te obserwacje skłoniły nas do działania: pobraliśmy próbki gleby i wody, aby zweryfikować nasze podejrzenia za pomocą twardych danych. Poniższy raport przedstawia wyniki naszych badań oraz konfrontuje je z oficjalną dokumentacją, malując obraz problemu, który jest znacznie głębszy, niż mogłoby się wydawać.
Niezależny, obywatelski monitoring naukowy jest pewnym narzędziem kontroli społecznej. Pozwala on weryfikować oficjalne dane i rzucać światło na problemy, które mogą być ignorowane przez instytucje lub ukrywane przez podmioty odpowiedzialne za zanieczyszczenia. Wyniki analizy laboratoryjnej próbek pobranych w Mirocinie Dolnym potwierdziły nasze najgorsze obawy i dostarczyły dowodów na poważne nieprawidłowości. No to co wykryliśmy?
• Podwyższone stężenia amin czwartorzędowych: Są to syntetyczne związki chemiczne, często stosowane w detergentach, środkach dezynfekujących czy jako dodatki przemysłowe. Ich obecność w glebie i wodzie jest alarmująca, ponieważ wiele z nich jest toksycznych dla organizmów wodnych, a ich rozkład w środowisku może prowadzić do powstawania jeszcze bardziej szkodliwych substancji.
• Podwyższone pH i alkaliczność: Odczyn pH gleby i wody jest fundamentalnym parametrem dla zdrowia ekosystemu. Stwierdzone przez nas znaczące podwyższenie pH (zasadowość) wskazuje na wprowadzenie do środowiska substancji obcych, które radykalnie zmieniają naturalne warunki chemiczne. Taka zmiana może prowadzić do obumierania lokalnej flory, zatrucia organizmów żywych i skażenia wód gruntowych.
• Podwyższona zawartość miedzi: Miedź, choć jest mikroelementem, w wysokich stężeniach staje się silnie toksyczna, szczególnie dla roślin i organizmów wodnych. Jej źródłem na składowisku mogą być różnego rodzaju odpady przemysłowe lub komunalne osady ściekowe. Jej nadmiar w glebie uniemożliwia prawidłowy wzrost roślin i zatruwa łańcuch pokarmowy.
Nasza niezależna analiza wykazała więc aktywne skażenie. Kluczowe stało się pytanie: czy jest to nowy problem, czy raczej dowód na porażkę systemu nadzoru? Oficjalne dokumenty dostarczyły szokującej, jednoznacznej odpowiedzi.
Analiza dokumentów
Nasze wyniki terenowe nie są, jak się okazało, niczym odkrywczym. Wpisują się one w długą i dobrze udokumentowaną przez instytucje państwowe kronikę systemowej absurdalności problemów ze składowiskiem w Mirocinie Dolnym oraz firmą Irreco Sp. z o.o. Spółka, której powierzono zadanie rekultywacji, czyli przywrócenia terenu środowisku, była wielokrotnie karana za działania, które w istocie pogłębiały jego degradację pod pozorem naprawy. Analiza pisma Ministerstwa Klimatu i Środowiska ujawnia szokującą skalę naruszeń i niemal rutynową bezradność systemu.
Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska (WIOŚ) w Zielonej Górze wielokrotnie nakładał na spółkę administracyjne kary pieniężne za łamanie przepisów ustawy o odpadach. Ich chronologia i wysokość świadczą o uporczywym charakterze naruszeń:
• 18 maja 2021 r. – kara w wysokości 10 000 zł
• 2 marca 2022 r. – kara w wysokości 500 000 zł
• 21 marca 2022 r. – kara w wysokości 50 000 zł
• 24 lutego 2023 r. – kara w wysokości 75 000 zł
• 16 marca 2023 r. – kara w wysokości 750 000 zł
• 17 kwietnia 2023 r. – kara w wysokości 50 000 zł
Łączna kwota nałożonych kar finansowych w ciągu zaledwie dwóch lat wyniosła 1 435 000 zł. Ta ogromna suma obrazuje skalę problemu i powtarzalność nieprawidłowości.
Oficjalne kontrole WIOŚ potwierdziły kluczowe nieprawidłowości w samym procesie rekultywacji. Zamiast poprawiać, firma pogarszała stan terenu, co zostało udowodnione na dwa sposoby: poprzez fizyczną i chemiczną analizę jej działań.
Po pierwsze, podczas kontroli trwającej od 27 kwietnia 2022 do 26 września 2022 roku stwierdzono porażkę na poziomie fizycznej rekultywacji. Wykazano miejscowe przekroczenie dopuszczalnej grubości warstwy biologicznej powyżej 1 metra. Zgodnie z decyzją Starosty Nowosolskiego, taka grubość była maksymalną dopuszczalną przy nasadzeniach roślinności niskiej, do której spółka była zobowiązana. Przekroczenie tego limitu dowodzi wykorzystania znacznie większej ilości odpadów, niż pozwalały na to warunki zezwolenia.
Po drugie, udokumentowano porażkę w sferze bezpieczeństwa chemicznego i zgodności z przepisami. Chodzi o niewłaściwe gospodarowanie komunalnymi osadami ściekowymi (kod odpadu 19 08 05). Problem ten był na tyle poważny, że stał się podstawą do nałożenia dwóch dotkliwych kar finansowych: 500 000 zł (w marcu 2022 r.) oraz 750 000 zł (w marcu 2023 r.). Niewłaściwe stosowanie osadów, w tym przekraczanie dopuszczalnych dawek, stwarza bezpośrednie zagrożenie skażenia gleby i wód metalami ciężkimi oraz substancjami toksycznymi. Co jednak najbardziej demaskuje bezsilność systemu, to fakt, że kara w wysokości 500 000 zł, choć podtrzymana przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska, została uchylona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2023 r. i skierowana do ponownego rozpatrzenia. Decyzją z dnia 3 września 2021 r., Lubuski WIOŚ wstrzymał działalność spółki w zakresie gospodarowania odpadami. Zakaz ten obowiązywał przez siedem miesięcy, do 4 kwietnia 2022 r. Co więcej, ustalenia kontroli WIOŚ stały się podstawą do złożenia zawiadomienia do prokuratury. W efekcie, Sąd Rejonowy w Nowej Soli wyrokiem z dnia 30 marca 2023 r. wydał wyrok skazujący w sprawie o sygn. akt II K 561/22, która dotyczyła poświadczania nieprawdy w kartach przekazania odpadów.
Mimo tak obszernej dokumentacji naruszeń, działań administracyjnych i prawomocnego wyroku sądowego, problem na składowisku w Mirocinie Dolnym wciąż istnieje. Rodzi to fundamentalne pytania o skuteczność państwowego systemu nadzoru.
Co dalej?
Uzbrojeni we własne dane naukowe i górę oficjalnych dowodów na uporczywe łamanie prawa stanęliśmy przed najbardziej krytycznym pytaniem: dlaczego to wszystko nie zostało powstrzymane? W poszukiwaniu odpowiedzi podzieliliśmy się naszymi ustaleniami z dziennikarzem Michałem Szczęchem, znanym z dociekliwości w sprawach ekologicznych. Podczas naszych rozmów wielokrotnie padało kluczowe pytanie: „Co my, jako społecznicy-naukowcy, możemy jeszcze zrobić?”.
Odpowiedź, niestety, przepełniona jest frustracją. „Niestety niewiele…” – ta konkluzja powracała jak refren. Mamy w ręku wyniki badań, analizy oficjalnych dokumentów, widzimy na własne oczy, co dzieje się w terenie. Jednocześnie zderzamy się z murem procedur i realną, ograniczoną możliwością doprowadzenia do trwałego rozwiązania. To poczucie bezsilności jest przytłaczające, gdy konfrontujemy dowody naukowe z bezwładnością systemu, który, choć dokumentuje i karze, zdaje się niezdolny do ostatecznego wyeliminowania źródła problemu.
5. Wnioski: Potrzeba realnej odpowiedzialności
Przypadek Mirocina Dolnego dowodzi, że problemem nie jest brak dowodów – zebraliśmy je sami, a państwo zbierało je od lat. Nie jest nim brak przepisów, skoro nałożono kary liczone w milionach złotych. Fundamentalna porażka leży w systemie, w którym kary administracyjne są odwracalne, postępowania sądowe oferują niekończące się ścieżki odwoławcze dla łamiących prawo, a grzywny traktowane są jako akceptowalny koszt prowadzenia działalności, podczas gdy środowisko płaci za to trwałą cenę.
Nasze dochodzenie zaczęło się od złego przeczucia, a skończyło na twardych dowodach systemowej niewydolności. Właśnie dlatego obywatelska czujność nie może kończyć się na samym ujawnieniu prawdy. Musimy domagać się systemu, w którym prawda prowadzi do nieodwracalnych konsekwencji dla trucicieli. Wspierajmy lokalne inicjatywy ekologiczne, domagajmy się pełnej przejrzystości i, co najważniejsze, realnej, a nie tylko papierowej, odpowiedzialności od firm i instytucji publicznych za stan naszego wspólnego domu.
